Rezonans magnetyczny należy do najbezpieczniejszych metod obrazowania w medycynie. Badanie to wykorzystuje pole magnetyczne i fale radiowe, co oznacza brak narażenia na promieniowanie jonizujące. Mimo to część pacjentów zgłasza różne dolegliwości po jego wykonaniu. Większość z nich ma charakter przejściowy i wynika z reakcji organizmu na warunki panujące podczas badania – ograniczoną przestrzeń, hałas czy konieczność długiego leżenia w bezruchu.
Najczęstsze reakcje organizmu podczas i po badaniu
Samo pole magnetyczne nie wywołuje trwałych zmian w organizmie. Ciało ludzkie składa się głównie z wody, której cząsteczki reagują na pole magnetyczne, ale po zakończeniu badania natychmiast wracają do stanu pierwotnego. Problem stanowią raczej warunki, w jakich przebiega badanie.
Klaustrofobia i reakcje lękowe dotykają około 15-20% pacjentów. Wąska rura aparatu, głośne dźwięki i konieczność pozostawania w bezruchu przez 20-60 minut potrafią wywołać silny stres. Objawy pojawiają się zwykle w trakcie badania, ale mogą utrzymywać się jeszcze kilka godzin po jego zakończeniu – przyspieszone bicie serca, pocenie się, drżenie rąk czy uczucie niepokoju.
Hałas generowany przez aparat osiąga poziom 90-120 decybeli, co odpowiada głośności młota pneumatycznego. Nawet przy zastosowaniu zatyczek do uszu lub słuchawek, długotrwała ekspozycja na te dźwięki może powodować przejściowe pogorszenie słuchu, szum w uszach czy ból głowy. Objawy ustępują zazwyczaj w ciągu kilku godzin.
Skutki podania kontrastu gadolinowego
Część badań rezonansowych wymaga podania środka kontrastowego na bazie gadolinu. Związki te są znacznie bezpieczniejsze niż kontrasty jodowe stosowane w tomografii komputerowej, ale również mogą wywoływać reakcje niepożądane.
Najczęstsze objawy po podaniu kontrastu to:
- Uczucie chłodu lub ciepła w miejscu wkłucia i wzdłuż żyły
- Metaliczny posmak w ustach
- Nudności, rzadziej wymioty
- Ból lub pieczenie w miejscu wstrzyknięcia
- Lekkie zawroty głowy
Te objawy pojawiają się u około 2-4% pacjentów i zwykle mijają samoistnie w ciągu kilku godzin. Wymagają jedynie obserwacji i ewentualnie wypicia większej ilości płynów, które przyspieszą wydalenie kontrastu przez nerki.
Reakcje alergiczne na kontrast gadolinowy występują u mniej niż 0,1% pacjentów, co czyni je znacznie rzadszymi niż w przypadku kontrastów jodowych stosowanych w badaniach CT.
Poważniejsze reakcje na kontrast
Ciężkie reakcje alergiczne zdarzają się niezwykle rzadko, ale wymagają natychmiastowej interwencji medycznej. Objawy takie jak pokrzywka na dużej powierzchni ciała, obrzęk twarzy, trudności w oddychaniu czy spadek ciśnienia pojawiają się zazwyczaj w ciągu pierwszych 15 minut po podaniu kontrastu, dlatego pacjenci pozostają pod obserwacją przez pewien czas po badaniu.
Osoby z przewlekłą chorobą nerek stanowią grupę szczególnego ryzyka. U pacjentów z filtracją kłębuszkową poniżej 30 ml/min istnieje niewielkie ryzyko rozwoju nefropatii pokontrastowej. Z tego powodu przed badaniem z kontrastem zawsze sprawdza się parametry funkcji nerek.
Dolegliwości związane z pozycją ciała
Długotrwałe leżenie w bezruchu na twardej powierzchni to częsta przyczyna dyskomfortu po rezonansie. Kręgosłup nie ma naturalnego podparcia, mięśnie pozostają w napięciu, a przepływ krwi w niektórych miejscach zostaje ograniczony.
Ból pleców, szczególnie w odcinku lędźwiowym, zgłasza znaczna część pacjentów. Dolegliwość ta nasila się u osób z istniejącymi problemami kręgosłupa. Sztywność karku pojawia się zwłaszcza po badaniach głowy, gdy przez dłuższy czas trzeba było utrzymywać nieruchomą pozycję z głową w specjalnej cewce.
Drętwienie kończyn wynika z ucisku na nerwy i naczynia krwionośne. Ręce ułożone wzdłuż ciała lub nad głową, nogi wyprostowane bez możliwości zmiany pozycji – wszystko to prowadzi do przejściowych zaburzeń czucia. Objawy ustępują po kilku minutach ruchu i rozciągania.
Ból głowy po rezonansie
Ból głowy należy do częstszych dolegliwości po badaniu MR. Przyczyn może być kilka, często działających jednocześnie.
Stres i napięcie mięśniowe podczas badania prowadzą do tzw. bólu głowy napięciowego. Zaciśnięta szczęka, napięte mięśnie karku i barków – to naturalna reakcja na niewygodną sytuację. Ból ma charakter uciskający, obejmuje całą głowę lub koncentruje się w okolicy skroni i potylicy.
Głośne dźwięki generowane przez aparat również mogą wywoływać ból głowy, podobnie jak długotrwała ekspozycja na inne intensywne bodźce dźwiękowe. U osób podatnych na migrenę hałas z rezonansu potrafi wyzwolić atak.
Jeśli badanie wykonywano na czczo (co jest wymagane przy niektórych protokołach), spadek poziomu cukru we krwi również przyczynia się do bólu głowy. Dlatego warto zabrać ze sobą coś do zjedzenia na czas po badaniu.
Reakcje skórne i miejscowe
Tatuaże zawierające metaliczne pigmenty mogą powodować miejscowe uczucie pieczenia lub ciepła podczas badania. Stare tatuaże, wykonane przed rokiem 2000, częściej zawierają tlenki żelaza w czarnym pigmencie. Nowoczesne farby są bezpieczniejsze, ale dyskomfort zdarza się nadal.
Oparzenia skóry to rzadkie, ale możliwe powikłanie. Powstają gdy przewody, elektrody lub części ciała tworzą zamkniętą pętlę, w której indukuje się prąd. Dlatego tak ważne jest, by podczas badania skóra nie stykała się bezpośrednio ze ściankami aparatu, a kończyny nie tworzyły zamkniętych kręgów. Personel zawsze układa pacjenta w odpowiedniej pozycji i zabezpiecza go poduszkami.
Miejsca po wkłuciu igły (jeśli podawano kontrast) mogą być bolesne, zaczerwienione lub lekko opuchnięte. To normalna reakcja, która ustępuje w ciągu 1-2 dni. Niepokojące są dopiero objawy takie jak narastający obrzęk, silny ból czy przebarwienie skóry – mogą wskazywać na wyciek kontrastu poza naczynie.
Zaburzenia równowagi i zawroty głowy
Silne pole magnetyczne wpływa na płyn w uchu wewnętrznym, odpowiedzialny za utrzymanie równowagi. Efekt ten jest szczególnie widoczny podczas badań głowy i szyi, gdy ucho znajduje się w centrum pola magnetycznego.
Zawroty głowy pojawiają się u około 5% pacjentów, zwykle bezpośrednio po wyjściu z aparatu. Uczucie niestabilności, wrażenie kołysania lub obrotu otoczenia – to typowe objawy. Ustępują samoistnie w ciągu 15-30 minut, gdy układ równowagi dostosuje się do normalnych warunków.
Szybkie wstawanie po badaniu potęguje zawroty. Długie leżenie powoduje przejściowy spadek ciśnienia przy zmianie pozycji na pionową. Dlatego personel zawsze prosi, by podnosić się powoli i poczekać chwilę przed zejściem ze stołu.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Większość objawów po rezonansie magnetycznym ma charakter łagodny i przemijający. Są jednak sytuacje wymagające konsultacji medycznej.
Natychmiastowej pomocy wymagają:
- Trudności w oddychaniu lub duszność
- Obrzęk twarzy, języka lub gardła
- Rozległa wysypka lub pokrzywka
- Silny ból w klatce piersiowej
- Gwałtowny spadek ciśnienia lub omdlenie
W ciągu 24-48 godzin warto skontaktować się z lekarzem, jeśli pojawiają się: utrzymujący się silny ból głowy nieustępujący po lekach przeciwbólowych, narastający obrzęk lub ból w miejscu wkłucia, gorączka powyżej 38°C czy pogorszenie funkcji nerek u osób z wcześniejszymi problemami.
Około 95% wszystkich objawów po rezonansie magnetycznym ustępuje samoistnie w ciągu 24 godzin bez konieczności leczenia.
Jak zminimalizować ryzyko objawów niepożądanych
Odpowiednie przygotowanie znacząco zmniejsza prawdopodobieństwo wystąpienia dolegliwości po badaniu. Przed rezonansem warto poinformować personel o wszystkich lękach, alergiach i chorobach przewlekłych.
Osoby z klaustrofobią mogą poprosić o leki uspokajające lub badanie w aparacie otwartym. Zatyczki do uszu lub słuchawki z muzyką ograniczają ekspozycję na hałas. Wypicie odpowiedniej ilości płynów przed badaniem (jeśli nie jest wymagana dieta bezpłynna) ułatwia późniejsze wydalanie kontrastu i zmniejsza ryzyko bólu głowy.
Po badaniu nie należy spieszyć się z wyjściem. Kilka minut na powolne rozciągnięcie mięśni, głębokie oddechy i stopniowe przywrócenie normalnej aktywności pomaga uniknąć zawrotów głowy i bólu pleców. Lekki posiłek i napoje uzupełnią ewentualne niedobory i przyspieszą powrót do pełnej sprawności.